Son günlerde Orhan Pamuk ismini fazlasıyla duyar olduk. Masumiyet Müzesi adlı romanının Netflix tarafından diziye uyarlanmasıyla birlikte Orhan Pamuk bir kez daha sosyal medyanın gündemine oturdu. Yeni çıkan dizi, yaptığı röportajlar ve yeniden dolaşıma giren eski sözleri derken Orhan Pamuk hakkında tartışmalar yeniden alevlendi. Şimdiden söyleyeyim: *Masumiyet Müzesi*’ni ne okudum ne de dizisini izledim. Ama sakin olun, bu durum Orhan Pamuk hakkında hiçbir fikrim olmadığı anlamına gelmiyor. Zaten bu yazı da *Masumiyet Müzesi* üzerine bir değerlendirme olmayacak. Benim derdim Orhan Pamuk’un tek tek söyledikleri ya da sosyal medyada dolaşan polemikler değil. Asıl mesele, onun temsil ettiği edebiyat anlayışı. Bu nedenle bu yazıda Orhan Pamuk’un edebiyat anlayışını (postmodernizm) tartışacağım. Ne demiştim ben kendimi tanıtırken, edebiyat hayattaki her şey gibi sınıfsaldır. Yazılan her eser, yazıldığı toplumun sosyoekonomik dinamiklerini içinde barındırır. Yani bu da demek oluyor ki bir eser okuduğumuz zaman o toplumun ya da yazarın ideolojik yönelimini, dönemin emek-sermaye çelişkilerini içinde barındırır. Tam da bu noktada postmodern edebiyat anlayışı devreye giriyor. Postmodernizm, tarihsel gelişmelere duyduğu güvensizlikle tanınır. Tıpkı Orhan Pamuk’un Nobel Edebiyat Ödülü konuşmasında bahsettiği gibi. Postmodern anlayış; sınıf, tarih ve toplumsal gerçeklik gibi olguları geri plana iter ve onların yerine bireysel sorunlardan bahseder. Böylece toplumsal gerçekliğin yerine bireyin iç dünyası ve kimlik arayışları geçer. İşte Orhan Pamuk, tam da anlattığımız postmodern edebiyat anlayışının klasikleşmiş liberal taraflarını (kimlik arayışları, bireysel yalnızlıklar, kültürel çatışmalar) mükemmel bir şekilde eserlerine işler. Orhan Pamuk’u tam anlamıyla anlamak için biraz da onun sınıfsal konumuna bakmak gerekir. İstanbullu olduğu herkes tarafından bilinen Orhan Pamuk’un ailesi, İstanbul’un köklü burjuva ailelerinden biridir. Nobel Edebiyat Ödülü konuşmasında az da olsa ailesinden ve özellikle babasından bahseder, örneğin. Aynı zamanda Yalçın Küçük Hoca tarafından da aynı konu hakkında eleştirildiği gibi Orhan Pamuk, eserlerini yalnızca Türkiye’deki okur için değil, aynı zamanda küresel edebiyat piyasası için de üretir. Bu durum onun edebiyatında toplumsal gerçekliğin yerine, eserlerinde görüldüğü gibi kültürel kimlik tartışmalarının ve bireysel anlatıların geçmesine yol açmıştır. Ancak burada durup şu soruyu sormak gerekir: Orhan Pamuk’un edebiyat anlayışı gerçekten yalnızca estetik bir tercih midir, yoksa belirli bir tarihsel ve ideolojik zeminin ürünü müdür? Ben cevabını vereyim: Kesinlikle tarihsel ve ideolojik bir zeminin ürünüdür. Orhan Pamuk’un benimsediği postmodern anlayışın yükselişi tesadüf değildir. Özellikle 80’li yıllardan sonra Turgut Özal ile birlikte güzel ülkemizin başına bela olan neoliberalizm, kendisini hayatın her alanında gösterdiği gibi edebiyatta da göstermiştir. 1980 öncesi sanatsal alanda toplumsal gerçekçi eserlerin aksine neoliberal politikalar sonrası sanat alanında postmodernizm de kültürel alanda etkisini arttırmıştır. Toplumsal gerçekliği anlamaya ve anlatmaya çalışan bir edebiyat anlayışının yerini, bireyin iç dünyasına kapanan ve toplumsal bağlamı ikinci plana atan bir edebiyat ortaya çıkmıştır. Böylece Türk edebiyatı, emek-sermaye çelişkilerinin, toplumsal mücadelenin ve tarihsel dönüşümlerin anlatıldığı bir alan olmaktan çok uzaklaşıp bireyselleşmenin ve bireysel sorunların merkezde olduğu bir “estetik” alana indirgenmiştir. İşte Orhan Pamuk’un edebiyatı da bahsettiğimiz postmodern eğilimin içinde şekillenmiştir. Orhan Pamuk’un romanlarında sıkça karşılaştığımız kimlik arayışları, bireysel yalnızlıklar ve kültürel çatışmalar bu sebeptendir. Oysa edebiyatımız 80 öncesi dönemde ve şu anda biraz biraz ortaya çıkan güzel insanlar sayesinde yalnızca bireysel kimlik arayışlarının ve iç dünyaya kapanan anlatıların edebiyatı değildir. Bu topraklarda edebiyat, aynı zamanda emekçilerin hayatını, toplumsal çelişkileri ve sınıf mücadelesini anlatan güçlü bir damar da yaratmıştır. Nazım Hikmet’ten Sabahattin Ali’ye, Yaşar Kemal’den pek çok yazara uzanan toplumsal gerçekçi gelenek; edebiyatın bütün bu postmodern, liberal saçmalıklardan ibaret olmadığını, toplumun gerçekliğini anlatabileceğini göstermiştir. Çünkü edebiyat, eninde sonunda insanın yaşadığı gerçek dünyanın hikayesini anlatmak zorundadır; ya bireyin yalnızlığına sığınan bir estetik uğraş olarak kalır ya da emekçilerin hayatını ve toplumun gerçek çelişkilerini görünür kılan bir mücadele alanına dönüşür.
Efe RIŞVAN